Selecteer een pagina
Met aandacht lopen | Toegepast Boeddhisme
Analytische meditatie

Naast de meditatie van shamatha of aandachtstraining is ook de werkwijze van analytische meditatie belangrijk op het spirituele pad. Bij analytische meditatie richten we onze aandacht op een onderwerp of vraag waar we met behulp van analyse en onderzoek dieper op in willen gaan. Het doel is meer inzicht in en meer zekerheid over dat betreffende onderwerp verkrijgen. De beoefening van analytische meditatie vindt plaats binnen de beoefening van de reguliere meditatie. Op deze pagina vind je de methode van analytische meditatie en in de achtergrondinformatie vind je meer achtergronden, voorbeelden en links.

Analytische meditatie: wat is het?

De essentie van analytische meditatie – soms wordt deze meditatie ook contemplatieve meditatie genoemd – is het onderzoeken, analyseren of verwerken van nieuwe informatie of van een ervaring met het doel daar meer inzicht in en zekerheid over te ontwikkelen. Deze beoefening vindt plaats binnen de shamatha meditatie of aandachtstraining. Beide ontwikkelen (meer) rust en stabiliteit, wat nodig is om het onderzoek met aandacht te doen. Zonder die rust en stabiliteit blijven we meer aan de oppervlakte. Zie op deze website: Shamatha meditatie of met aandacht zitten, lopen, staan en liggen (aandachtstraining).

Een voorwaarde voor het doen van analytische meditatie is het stellen van een echte vraag en de bereidheid een echt antwoord op die vraag te zoeken. Omdat het doel is meer zekerheid te krijgen, moet de vraag betekenisvol zijn. Dan pas heeft deze beoefening zin. Soms kan een vraag ontstaan naar aanleiding van een gebeurtenis in het leven. Soms kan een vraag ontstaan tijdens het bestuderen van een tekst. In het eerste geval is het zonder meer mogelijk de (levens)vraag naar de meditatie te brengen en ervaringsgericht te onderzoeken. In het tweede geval, een vraag naar aanleiding van studie, zal de beoefening in het begin meer conceptueel zijn. Maar met regelmatige herhaling zal de analytische meditatie steeds minder conceptueel en steeds meer ervaringsgericht worden.

De stappen

De analytische meditatie zelf neemt ongeveer 10 minuten in beslag. Met de voorbereiding en afsluiting met shamatha meditatie of aandachtstraining kost het ongeveer 20 minuten. De precieze tijden beslis je natuurlijk zelf. De stappen zijn:

Gronden (5-10′)

  1. Neem een belangrijke vraag of een interessante net gelezen (korte) tekst of deel van een tekst mee naar de plaats van beoefening.
  2. Neem de goede lichaamshouding aan.
  3. Realiseer je dat meditatie en analytische meditatie zijn gebaseerd op vriendelijkheid voor jezelf en anderen. Sta daar even bij stil.
  4. Beoefen de shamatha meditatie of aandachtstraining tot je goed gegrond bent en tot rust bent gekomen.

De beoefening (± 10 minuten)

  1. Maak de vraag of de tekst duidelijk voor jezelf en start de beoefening. Lees in geval van een tekst de tekst één keer helemaal door. Lees daarna één voor één de aparte regels door met tussendoor wat rust waarin je de betekenis laat doordringen. Bij een vraag, stel je jezelf de vraag een aantal keren. Het is handig om de oefening een aantal keren kort te doen, bijvoorbeeld 2 minuten, dan 2 minuten te rusten en dan weer 2 minuten te oefenen. Enzovoort.
  2. Als je een antwoord vindt, laat het gaan en ontspan. Als je iets vindt, ervaar je dat vaak als een frisse ontdekking, als iets nieuws.
  3. Ga terug naar vraag of tekst. Als je moe wordt, neem dan even rust. Of stop even en doe de gewone meditatie. Vermoeid zijn betekent dat je even wat meer ruimte nodig hebt.

Afsluiten (± 5 minuten)

  1. Laat aan het eind het gehele onderzoek gaan en rust even in de bevindingen. Gebruik daar geen technieken bij (2 minuten).
  2. Doe even shamatha meditatie (3 minuten)
  3. Realiseer je opnieuw dat je deze beoefening doet voor anderen en jezelf.

Wat adviezen die bij het doen van deze oefening kunnen helpen:

  • Doe deze beoefening regelmatig. Dan heeft die de meeste kans van slagen.
  • Het is altijd mogelijk om in geval van grote verwarring (het spoor bijster zijn, waar ben ik?) overnieuw te beginnen.
  • Realiseer je dat door deze beoefening je geest niet kalm zal blijven, maar nieuwe gedachten zal opleveren. Dat is gewenst omdat de ‘logica’ je geest naar een dieper niveau brengt. Grond je daarom zo nu en dan weer even opnieuw en maak een frisse start. Vandaar ook de kortere sessies.
  • Maak er geen probleem van wanneer er niets te vinden is (dus niet: ‘mijn logica slaat nergens op’, ‘ik kan dit niet’). Ga je in elk geval niet extra inspannen. Meestal betekent niets vinden dat je meer ruimte nodig hebt. Even mediteren op de adem (zonder vraag), even een aantal diepe ademhalingen doen, even de zinnen verzetten en dan overnieuw beginnen, doet wonderen.
  • Probeer niet in één sessie hét antwoord te vinden. Trek er een groot aantal sessies voor uit. Dit pad ontwikkelt zich geleidelijk. Als je bijvoorbeeld vast zit in een krachtig idee en je het moeilijk vindt dat uiteen te rafelen, is de beste reactie om te ontspannen en ruimte te creëren om die gedachten te transformeren. Dit soort ervaringen is opnieuw een reden om deze oefening regelmatig te doen.
  • Als we een conceptueel antwoord zoeken, leert de ervaring dat het antwoord nooit eenduidig zal zijn. Een conceptueel antwoord verschaft ons namelijk geen zekerheid. Als het antwoord geen conceptueel antwoord is, maar iets wat we echt ervaren, dan kan dat een bepaalde zekerheid geven, ook al duurt dat maar (heel) even. Idealiter is het zo dat als we rusten in die zekerheid, er meer zekerheid ontstaat. Worden we enthousiast over het gevonden antwoord en gaan we erover nadenken, dan verdwijnt die ervaring meteen.

Achtergrondinformatie

In de achtergrondinformatie kun je meer vinden over de achtergronden van deze oefening, vind je een aantal onderwerpen die als voorbeeld voor analytische meditatie kunnen dienen en word je verwezen naar diverse bronnen.

Achtergrondinformatie: Analytische meditatie

Shamatha meditatie en analytische meditatie in evenwicht

De beoefening van shamatha meditatie of met aandacht zitten, staan, lopen of liggen, ontwikkelt stabiliteit en rust. Die stabiliteit en rust zijn bijzonder aangenaam (als het lukt). De Shamatha meditatie echter biedt geen structurele oplossing voor problemen die we hebben of ervaringen die we niet goed begrijpen. Shamatha meditatie brengt deze problemen of die ervaringen wel tot rust, maar onderzoekt er niet de oorzaken van. Shamatha betekent: in vrede verblijven. Wanneer we met emoties zitten, of we hebben last van iets, we voelen ons ontevreden, dan is het niet voldoende om die onvrede of emoties tot rust te brengen. Het is ook noodzakelijk om de oorzaken daarvan op te zoeken. Dat zoeken vindt plaats in de oefening van analytische meditatie of meer algemeen in de beoefening van Vipashyana. Vipashyana betekent: helder zien. We gebruiken daarbij onze nieuwsgierigheid, logica en intuïtie. Wel hebben we shamatha meditatie nodig, omdat die voor de rust en stabiliteit zorgt om te kunnen onderzoeken. Shamatha meditatie en analytische meditatie vullen elkaar in dat opzicht goed aan.

Analytische meditatie is daarmee ook een belangrijk onderdeel van een spiritueel pad. Analytische meditatie begint met onzekerheid om er daarna vragen over te stellen. Of met nieuwsgierigheid en behoefte aan beter begrip over wat we gelezen hebben. Via analyse krijgen we meer inzicht tot we uiteindelijk helder zien wat er aan de hand is. Analytische meditatie is daarmee een oefening die ons probeert zekerheid te verschaffen.

Het is niet altijd gemakkelijk om deze oefening te doen, omdat het niet altijd gemakkelijk is om onze situatie onder ogen te zien. Daarom ontstaat soms weerstand. Dat kan zich bijvoorbeeld manifesteren door in slaap vallen tijdens de oefening. Als dat het geval is, geen probleem: begin overnieuw. Zie een van de adviezen op de vorige pagina: ‘het is altijd mogelijk om in geval van grote verwarring (het spoor bijster zijn, waar ben ik?) overnieuw te beginnen’.

Voorbeelden van onderwerpen voor analytische meditatie

Er zijn eindeloos veel voorbeelden te bedenken. We noemen er hier een aantal om een indruk te geven van de mogelijkheden.

  1. In de Boeddhistische traditie wordt analytische meditatie vaak toegepast om inzicht te ontwikkelen over ons ego en onze opvattingen. Die analyse moet leiden tot de vaststelling dat ons ego minder solide is dan we eigenlijk dachten. De oefening begint vaak met de analyse van ons lichaam. De beoefening kan er ongeveer als volgt uit zien (dit is een voorbeeld, er zijn bijzonder veel van dergelijke analyses):
    – We denken vaak over onszelf als één geheel, terwijl we natuurlijk bestaan uit een groot aantal onderdelen als teen, voet, kuit, knie, bovenbeen, bekken, torso, arm, hand, oog, oor, etcetera. Wanneer we onszelf zien als verzameling onderdelen, in welk van die onderdelen zit dan ons ego of ik: zit het in onze teen, voet, kuit, knie, bovenbeen, bekken, torso, arm, hand, oog, oor? We kunnen deze analytische meditatie doen door ons voor te stellen dat we onze teen, onze voet, kuit, of welk lichaamsdeel dan ook kwijt raken. Vraag: zijn we ons besef van ego dan ook kwijt? Anders gezegd: in welk onderdeel van ons lichaam zit ons ego? Welke onderdelen zijn meer en minder belangrijk? Blijf zoeken totdat je ‘ego’ of ‘ik’ vindt (stap 5 van het stappenplan hierboven).
    – Houdt de beoefening fris door zo nu en dan overnieuw te beginnen (stap 7).
    – Rust na een tijdje in wat deze beoefening je heeft opgeleverd (stap 8). Heb je nu inderdaad een minder solide beeld van jezelf Of is er niets veranderd?
  2. Onderzoek naar hoe onze emoties werken en hoe we daar mee om kunnen gaan. Op deze website beschrijven we een aantal manieren over hoe we met onze emoties kunnen omgaan. Zie op deze website omgaan met emoties (1) en omgaan met emoties (2). Met name de benaderingen 2 en 3 (binnen omgaan met emoties (1)) en de vier stappen (binnen omgaan met emoties (2)) zijn vormen van analytische meditatie.
 De werkwijze van analytische meditatie sluit ook direct aan bij de werkwijze van stop, ontspan, kijk op deze website. Die werkwijze is in essentie een verkorte versie van analytische meditatie, met name het deel van ‘kijken’.
  3. Bij het lezen van een tekst is er al vrijwel altijd een moment dat we iets niet snappen. Of er is iets dat ons intrigeert. Zo’n onderdeel is zeer geschikt om analytische meditatie op toe te passen. Plak een geel stickertje naast die tekst (of onderstreep de tekst of alinea of regel), doe de stappen zoals hierboven beschreven en lees de regel of alinea een aantal keren hardop aan jezelf voor (stap 5). Probeer dan te begrijpen wat die zin precies zegt of probeer te onderzoeken wat die zin je doet. Doe dat een korte periode. Lees dan de zin opnieuw hardop aan jezelf voor en beschouw de zin nog een keer: wat zegt die je? Rust daarna in de ervaring die oefening je heeft opgeleverd (stap 8) en ga dan naar de stappen 9 -10.
  4. In de op deze website genoemde werkwijzen worden veel begrippen genoemd, die belangrijk zijn bij een spiritueel pad. Een groot aantal van die begrippen leent zich goed voor analytische meditatie. Te denken valt aan begrippen als vrijgevigheid (zie vrijgevigheid), overgangen (zie overgangen), discipline (zie discipline), geduld (zie geduld), aandacht (alle werkwijzen), verveling (zie verveling), laten gaan (zie verwelkomen en laten gaan), en liefdevolle vriendelijkheid (zie liefdevolle vriendelijkheid). Tijdens de analytische meditatie kunnen we over die begrippen vragen stellen, waardoor ze toegankelijker worden en meer betekenis krijgen. Over vrijgevigheid kunnen we bijvoorbeeld vragen:
    – Wat is vrijgevigheid?
    – Wat is vrijgevigheid voor mij?
    – Wanneer ben ik vrijgevig, wanneer niet (haal situaties voor ogen)?
    – Wat betekent mijn vrijgevigheid voor de ander?
    – Wat beteken de vrijgevigheid van de ander voor mij?
    – Enzovoort.

Als je de oefening doet, houd je dan aan het volgende advies: als je geen succes hebt bij het vinden van antwoorden, ontspan. Als je wel succes hebt, ontspan dan ook. Kortom: maak er een ontspannen oefening van.

Analytische meditatie en de drie prajnas

Als we beginnen met analytische meditatie zijn onze vragen vaak conceptueel, omdat ze voortkomen uit iets willen weten. We werken dan vaak met begrippen. Uiteindelijk echter zal, als we genoeg oefenen, de oefening steeds meer ervaringsgericht worden. Het beoefenen van analytische meditatie is daarmee een onderdeel van een spiritueel pad. Directe ervaring zonder alle ideeën die we vaak daarop loslaten is immers een belangrijk kenmerk van het spirituele pad. In die directe ervaring kunnen we zekerheid ontwikkelen omdat we fundamenteel intelligent en gezond zijn. Vandaar ook dat stap 9 is ingebouwd: daar rusten we in de ervaring die de oefening opgeleverd. We kunnen deze stappen verder verduidelijken met behulp van de werkwijze van je kennis eigen maken met de drie prajnas, zoals die op deze website wordt toegelicht. Analytische meditatie is onderdeel van de 2e prajna en overbrugt de 1e prajna met de 3e prajna. Het meditatieve deel van de beoefening (het rusten in de ervaring) komt overeen met de 3e prajna. Shamatha is daarom de container waarin deze meditatie plaats vindt.

Verder lezen/surfen

  • Eén van de inspiratiebronnen voor de beschrijving van deze contemplatieve werkwijze zijn de mondelinge instructies, ervaringen en achtergrondinformatie van het Nithartha Instituut. Dit instituut heeft als doel ‘to bring the full depth of the Kagyu and Nyingma Tibetan Buddhist teachings to students in the West’. Zie meer info op hun website: Nithartha Instituut.
  • Een tweede inspiratiebron is het boek van Sakyong Mipham Rinpoche over ‘De geest als bondgenoot’. In bijlage 2 van dat boek wordt contemplatieve meditatie (hetzelfde als analytische meditatie) beschreven.
  • Bij surfen op ‘analytical meditation kwamen we o.a. op www.viewonbuddhism.org/meditation_theory.html Deze website beschrijft meditatie in het algemeen met en geeft, na iets doorscrollen, ook informatie over vipashyana. Verder zijn er diverse mogelijkheden om door te klikken.