Selecteer een pagina
Met aandacht lopen | Toegepast Boeddhisme

Contemplatief observeren

De beoefening van aandacht en gewaarzijn leert ons zien hoe ons innerlijk leven, onze ervaringen, emoties en opvattingen, verbonden zijn met wat er buiten ons gebeurt. De werkwijze van contemplatief observeren helpt ons die verbinding wat preciezer te bekijken. In deze werkwijze observeren we tegelijk de omgeving om ons heen én ons innerlijke leven. We leren dan over wat de buitenwereld ons doet, en hoe onze opvattingen mee bepalen wat we waarnemen.

Contemplatief observeren: uiterlijk én innerlijk waarnemen

Tijdens contemplatief observeren nemen we waar wat er buiten ons gebeurt; en tegelijkertijd nemen we waar wat onze innerlijke reactie is, wat onze emoties en gedachten zijn over wat er gebeurt.

Er zijn grofweg twee manieren om contemplatief te observeren. De eerste is door iets specifieks in gedachten te nemen waar we meer over willen weten. Dat kan bijvoorbeeld een werksituatie zijn waar we gericht informatie over willen inzamelen. De tweede is door willekeurig om ons heen te kijken en stil te staan bij iets dat ons opvalt. Deze tweede manier blijkt voor veel mensen die deze werkwijze toepassen, de beste: ergens gaan zitten en 5 of 10 minuten contemplatief observeren vanuit een vorm van nieuwsgierigheid. Vragen die we ons daarbij kunnen stellen, zijn: wat zie ik als ik om me heen kijk? Wat zie ik wanneer ik geen vooropgezet plan heb? Wat valt me op? Wanneer we beter getraind zijn, kunnen we deze werkwijze gerichter inzetten. Hieronder volgt een mogelijk stappenplan om dit vorm te geven.

Drie fasen bij contemplatief observeren
We kunnen drie fasen onderscheiden bij contemplatief observeren: de fase voorafgaand aan, tijdens en na het observeren.

I. Voorafgaand aan het observeren

  • Selecteer een plaats en een moment van de dag om te kijken: het is belangrijk bij de voorbereiding een plek te kiezen waar we niet opvallen. Een drukke plek is daarom het meest geschikt. Dat kan een station zijn, een autobusstation, een café, een schoolplein, een speelplaats, de pauze in een bioscoop of concert. Daarnaast is het belangrijk een goed moment voor onszelf te kiezen, een moment waarin we zowel de tijd hebben om de observatie voor te bereiden, als de tijd hebben om te observeren en wat aantekeningen te maken. Meestal hebben we in totaal een half uur tot een uur nodig.
  • Bereid de observatie voor: contemplatief observeren wordt wel gezien als een verlengde van de beoefening van meditatie. Daarom wordt aangeraden om vooraf aan het observeren 10 minuten met aandacht te zitten in de buurt van de plek van observatie. Ga daarbij na hoe je lichaam en geest ervoor staan. Ben je onrustig? Gespannen? Zo ja, waar? Verander niets. Maak er contact mee. Houd dat contact tijdens de observatie. Laat theorieën die opkomen voor wat ze zijn. Die komen later wel.

II. Tijdens het observeren

  • Kies een plek om te observeren. Kies een plaats waar je goed overzicht hebt op de situatie die je wilt observeren zonder dat dat te veel opvalt. Ideaal is dat je zo dichtbij zit dat je de mensen kan horen praten en zien gebaren. Maar niet zo dichtbij dat je hun domein betreedt. Neem daarna je plek in. Ga er echt voor zitten. Houd een rechte houding aan, zoals in meditatie, met je zintuigen open. Voel je lichaam. Maak contact met de stoel of waar je ook maar op zit. Kom regelmatig terug naar je adem en lichaam tijdens de observatie. Dat helpt ook wanneer we overweldigd raken door alles wat we zien. Blijf aandachtig gedurende de vastgestelde periode.
  • Neem wat afstand. Bemoei je niet met de situatie. Als (andere) mensen zich met ons bemoeien blijven we beleefd en zeggen we dat we gewoon wat aan het rondkijken zijn. Houd de aandacht bij het observeren.
  • Observeer ongericht. Dwaal met je blik rond en laat ‘je oog’ (je zintuigen) ergens op vallen. Stel je open voor wat zich aan je voordoet. Wacht op voor jou bijzondere gebeurtenissen. Niets is onbelangrijk. Wanneer je iets gevonden hebt om te observeren, houd daar je aandacht bij en stel vast wat je waarneemt, zowel buiten je als binnen je. Omdat we niet afgescheiden zijn van onze omgeving, is het mogelijk dat er zowel emotionele, cognitieve als lichamelijke gewaarwordingen zich voordoen. Stel vast hoe je conceptuele geest (je gedachten en opvattingen) constant commentaar geeft bij wat je ervaart. Oordeel niet.
  • Maak achteraf aantekeningen. Neem gedurende 5-10 minuten waar. Schrijf pas daarna. Houd deze twee activiteiten gescheiden. Vermeng tijdens het maken van je aantekeningen wat je waarnam buiten je (wat je zag, hoorde, voelde) en je innerlijke reacties. Aantekeningen maken legt vast wat we hebben gezien en is een reflectie op de staat van onze geest.  Op termijn helpt het ons te zien dat de innerlijke en uiterlijke wereld onscheidbaar zijn.
    Schrijf zo precies mogelijk op wat je ziet. Schrijf niet: ‘de man lijkt boos’. Schrijf op: ‘de man stapt met snelle stappen op iemand af, spreekt met luide stem en maakt wilde gebaren’. Dat geldt ook voor onze innerlijke wereld. Schrijf: ‘ik voel een spanning in mijn maag als ik dit zie’ of ‘ik voel droefheid over deze situatie’. Een beschrijving kent geen conclusies. Natuurlijk ontstaan er ideeën, maar maak onderscheid tussen wat je ziet en ervaart en wat je erover denkt. Neem even rust.
    Doe eventueel nog een observatieronde. Neem iets nieuws.

In de achtergrondinformatie staat voorbeelden van contemplatieve observaties uitgeschreven.

III. Na het observeren

  • Stel je aantekeningen bij. Herlees je aantekeningen zo spoedig mogelijk nadat je uit de situatie die je geobserveerd hebt bent gestapt. Stel deze eventueel bij als je ontdekt dat je iets belangrijks niet hebt opgeschreven. Mocht je besluiten vaker contemplatief te observeren, bewaar dan je aantekeningen. Als je in een later aantekeningen naast elkaar legt, is dat een bron van reflectie. Dan kan je patronen zien in hoe je waarneemt en reageert. Besteed dan met name aandacht aan de onscheidbaarheid van de uiterlijke en de innerlijke wereld. Hoe zit dat bij jou?
  • Houd de aantekeningen altijd vertrouwelijk. Het gaat niemand wat aan.

Achtergrondinformatie

In de achtergrondinformatie kun je meer informatie krijgen over de visie, de intenties en de effecten van contemplatief observeren.