Selecteer een pagina
Met aandacht lopen | Toegepast Boeddhisme
(Drie niveau's van) aanwezigheid

In de boeddhistische wijsheidstraditie speelt het begrip ‘aanwezigheid’ een belangrijke rol. Aanwezigheid betekent dat we er op een bepaald moment (nu!) volledig zijn met wat zich in ons en aan ons voordoet (hier!). Het is mogelijk om die aanwezigheid te beschrijven op drie niveaus: het uiterlijke, het innerlijke en het geheime niveau. Die beschrijving helpt ons om meer inzicht te krijgen in wat aanwezigheid betekent. In de achtergrondinformatie is over die drie niveaus meer te vinden .

Aanwezigheid

Aanwezig zijn is een beoefening in, bij wijze van spreken, ‘niets doen’. Als we aanwezig zijn staan we ons lichaam, onze spraak en onze geest toe te rusten en in balans te zijn. We hoeven nergens naar toe, we zijn waar we zijn. We settelen ons op de plek waar we zijn. We hoeven tot niemand het woord te richten, we hoeven niet te communiceren, we hoeven geen interactie aan te gaan, ook niet met onszelf, nu niet en straks niet. En we hoeven ook onze aandacht, onze intenties, onze geest nergens op te richten, we hoeven geen opvattingen te hanteren, we hoeven niet iets te vinden, we hoeven alleen maar de ruimte (de uitgestrektheid) om ons heen en in onszelf intact te houden. De basisaanpak voor aanwezigheid is daarmee:

  • Gegrondheid van lichaam
  • Stilte van spraak
  • Uitgestrektheid van geest

Deze methode wordt ook wel “het openen van de drie poorten” genoemd. De drie poorten staan voor lichaam, spraak en geest. Feitelijk doen we hetzelfde bij onze meditatie. Ook daar proberen we aanwezig te zijn met onszelf en onze adem. In de meditatie is het iets meer dan hier een trainingssituatie.

Vreemd

In de westerse maatschappij vinden we er ‘alleen maar zijn’ soms vreemd. We hebben voortdurend het idee dat we van alles moeten doen. We vinden dat we, als we bijvoorbeeld bij een zieke op bezoek gaan, moeten praten of in elk geval iets moeten doen. We hebben soms het idee dat, wanneer we anderen niet kunnen helpen met iets, en niets te vertellen hebben, we hen alleen maar tot last zijn. Het idee dat anderen ons vooral beoordelen op wat we zeggen en wat we doen, maakt veel mensen onzeker. In deze visie is dat niet zo. Veel mensen vinden het heerlijk om samen te zijn zonder dat er een plan ligt. Of gewoon even naast elkaar te zitten zonder iets te zeggen. Sterker: als we er alleen maar ‘zijn’ betekent het dat we de situatie accepteren zoals die is. Dat doet alle aanwezigen goed, inclusief onszelf.

Er voor onszelf zijn

Als we op ons kussen zitten te mediteren, of rustig op een stoel zitten of met aandacht lopen, dan hoeven we alleen maar hier en nu in en uit te ademen. Hier en nu zijn is goed voor ons. Volle aandacht in hier en nu zijn maakt namelijk dat we aardig voor onszelf zijn en zorg voor onszelf hebben. Op dat moment doen we ertoe voor onszelf. We accepteren onszelf. We nemen onszelf serieus. Dat is nieuw omdat we er tot nu toe vaak niet voor onszelf waren. Door al onze drukte, bezigheden en grootse plannen hebben we onszelf tot nu toe vaak verwaarloosd.
 Geliefd zijn en zorg krijgen betekent omhelsd te worden door de aandacht en de energie van degene van wie je houdt. Laten we daar maar mee beginnen. Sterker, we beginnen met onszelf. Anders kunnen we er ook niet voor iemand anders zijn. Aanwezigheid is de noodzakelijke voorwaarde om onze eigen beste vriend of vriendin te zijn.

Waarom is dat?

Waarom doet aanwezigheid ons goed? De belangrijkste reden is dat veel van ons denken, onze opvattingen, theorieën, visies, meer zeggen hoe wij denken over de werkelijkheid dan dat ze iets zeggen over de werkelijkheid zelf. Wat wij vinden is niet wat de werkelijkheid is. Al onze opvattingen houden ons eerder van de werkelijkheid af: die kleuren de werkelijkheid in. Dat is niet de wereld zoals die is. Als we onze projecties op de wereld loslaten, terwijl de wereld anders is, creëert dat lijden. We kunnen teleurgesteld raken omdat de dingen anders bleken dan wij hoopten. We voelen ons rot, omdat niemand op die manier reageert die wij graag zouden willen. We raken ons spoor bijster omdat niemand op ons spoor wil gaan zitten. En als we dan teleurgesteld zijn, ons rot voelen, het spoor bijster zijn, dan gebruiken we onze opvattingen, die opvattingen die zorgen dat wij ons rot voelden, om onszelf gerust te stellen of onszelf aan te vallen. We beginnen dan te speculeren, te beoordelen, te vergelijken, te klagen, … Daarmee maken we het probleem erger, omdat niet de wereld het directe probleem was maar onze opvattingen over die wereld. Aanwezigheid betekent dat we met onszelf zijn zonder onze opvattingen en oordelen. Dat grondt ons. Dat brengt ons terug naar onze basis. Dat is goed voor ons.

Met onszelf en anderen zijn

Hier en nu zijn, aanwezigheid zijn, maakt dat we in contact staan met wat zich om ons heen en in ons afspeelt. Zijn er met wat is. Daar hoeven we niet voor te vechten, we hoeven onszelf alleen maar toe te staan er te zijn. Dat is in tegenstrijd met hoe we vaak denken. Wij denken dat we ons moeten haasten omdat het geluk, gezondheid en succes elders zijn te vinden. We zijn voortdurend op zoek. Maar geluk, harmonie, vrede liggen vlakbij, namelijk in onszelf. Het ligt zo dichtbij dat we het vaak niet meer zien. Het is alsof we overal in huis onze bril zoeken, terwijl die op ons hoofd zit. Of het is als het zoeken naar ons huisdier, terwijl die in zijn mand blijkt te liggen. We zoeken te vaak op de plek waar niets te vinden is. Zoals de man die ‘s nachts onder de lantaarn naar zijn huissleutels zocht omdat daar licht was. We moeten het dichterbij huis zoeken. We moeten het zoeken in onszelf.

Wanneer we aanwezig zijn en in volle aanwezigheid anderen ontmoeten, heeft dat een grote invloed op de hele situatie. Wij zijn dan niet alleen onze eigen vriend of vriendin, we zijn dan ook een vriend of vriendin voor anderen. Als wij aanwezig zijn bij anderen die een probleem hebben, ziek zijn, of stervend zijn, dan zal onze aanwezigheid hen goed doen. Dan zijn we mensen die met hen zijn, in plaats van mensen die zich steeds met hen bemoeien, die steeds iets van ze moeten, ook als ze daar helemaal geen zin in hebben. Onze aanwezigheid laat zien dat we hen accepteren zoals ze zijn.

Achtergrondinformatie

In de achtergrondinformatie beschrijven we hoe we het begrip aanwezigheid of de ervaring van aanwezigheid kunnen splitsen in drie niveaus. Tevens geven we meer achtergrondinformatie en verwijzen we naar links en literatuur.

Achtergrondinformatie: (Drie niveau's van) aanwezigheid

Drie niveaus in aanwezigheid

We kunnen het begrip aanwezigheid in drie niveaus uitsplitsen. Als we aanwezig zijn, zijn ze niet van elkaar te onderscheiden. Maar als we niet aanwezig zijn en we willen zoeken naar wat we missen, dan kan deze driedeling ons helpen. In trainingen gebruiken we deze driedeling en oefenen ze eerst apart. De driedeling bestaat uit het uiterlijk niveau, het innerlijke niveau en het geheime niveau. Het geheime niveau is vooral het niveau waarop aanwezigheid zich voordoet. Maar omdat aanwezigheid daar geen vorm krijgt (het is daar vormloos, omdat het ‘alleen’ op ‘er zijn’ neerkomt), hebben anderen er niet zoveel aan. Dan zijn we er ‘alleen maar’. Als we dat niveau verbinden met de andere twee niveaus van uiterlijk en innerlijk en de drie niveaus in balans zijn, zijn we volop aanwezig voor anderen. Dan hebben ze iets aan ons.

  1. Het uiterlijke niveau Het uiterlijke niveau van iemand is datgene wat direct te zien is. Het betreft lichaamskenmerken en uiterlijke kenmerken als kleding, direct zichtbare gedragingen zoals helderheid van spreken, het heen en weer schieten van de ogen, en de direct omgeving van iemand zoals bijvoorbeeld de inrichting van iemands werkkamer. In het algemeen zou je kunnen zeggen dat het uiterlijke niveau zichtbaar wordt via onze zintuigen: wat we horen, zien, ruiken, proeven en tastbaar waarnemen. Het uiterlijk niveau is daarom gemakkelijk te observeren en is het gemakkelijk iemand daar feedback op te geven.

    Voorbeelden van het uiterlijke niveau:

    * Algemene kenmerken, zoals leeftijd en geslacht
    * Staan, zoals recht of gebogen, voeten stevig op de grond of niet
    * Helder spreken
    * Iets vertellen met begin, midden en einde
    * Lichamelijke kenmerken zoals: grootte, kleur haar, kleur ogen, soort kleding, netheid kleding, zorg voor uiterlijke verzorging, lichamelijk gezondheid.
    * Huiselijke omgeving, inrichting huis
    * Inrichting werkplek, orde in de boekenkast, bureau
    * Stand van zaken in de tuin
    * …
  2. Het innerlijke niveau

    Naast het uiterlijke niveau, hebben we een innerlijk niveau. Bij het innerlijk niveau gaat het om de wijze van communiceren en de wijze van expressie. Dat is moeilijker te zien, maar goed te voelen. Als we bijvoorbeeld geraakt worden door iemands verhaal, worden we vaak geraakt door het innerlijke niveau van die persoon. Het innerlijke niveau komt bij ons in werking als we weten waar we het over hebben, als we ergens betekenis aan gegeven hebben, als iets ons inspireert. Als we voelen waar ‘onze inspiratie zit’ kunnen we het beter overbrengen naar anderen. Op dat moment worden we enthousiast, zijn we inspirerend, en stralen we meer. Op dat moment is er een vorm van energie aanwezig. Die is veel sterker dan wanneer we ergens staan te oreren zonder dat we betekenis kunnen geven aan wat we zeggen. Anderen voelen dat meteen.

    Voorbeelden en kenmerken van het innerlijke niveau:

    * Lichaamshouding en fysieke gebaren als expressie. Degenen die naar iemand luisteren of kijken voelen vaak goed of iemands gebaren en toon van stem kloppen met de woorden die worden uitgesproken. Het gaat om de relatie tussen de woorden en de betekenis die achter de woorden zit. Als we de betekenis van de woorden voelen, zijn we beter in staat om dat over te dragen dan wanneer we alleen de woorden uitspreken. Zie ook met aandacht spreken op deze website. Dat zelfde kan ook zonder woorden maar met behulp van de expressie van de gebaren (non-verbaal).
    * Zachte blik van de ogen. Parker Palmer schrijft: ‘In de Japanse zelfverdedigingssport aikido wordt blikvernauwing tegengegaan door een oefening genaamd zachte ogen, waarin men leert zijn blik te verruimen, meer van de wereld in zich op te nemen.’ Hij zet dat af tegen: ‘Als we verrast worden treedt er normaal gesproken een vernauwing van ons blikveld op die de vecht-of-vluchtreactie verergert – een intensieve, angstige, defensieve doordringende blik die geassocieerd wordt met fysieke en intellectuele strijd.’ Een vernauwing van de blik kan op die manier betekenen bijvoorbeeld dat iemand aan het overleven is.
    * Ontvankelijk zijn voor de reacties van anderen (ook non-verbaal). Dit kan alleen als we onze positie hebben ingenomen. Positie innemen betekent dat we in balans met onszelf, dat we onszelf zijn, dat we er met aandacht en gewaarzijn voor de anderen, dat we ons niet door de eerste de beste reactie van ons stuk laten brengen, en dat we (een vorm van) ontspannen zijn. Die positie heeft iets wederzijds. We zijn er voor en met de anderen, net zoals vaak de anderen er zijn voor ons, als we werkelijk onze positie hebben ingenomen. De anderen weten dat. Positie betekend in deze flexibel omdat als we met anderen zijn er altijd beweging is.
    * Gericht zijn op communicatie, zien hoe iemand omgaat met anderen, op wat die in de woorden wil zeggen;
    * Aandacht besteden aan levendigheid zoals zich dat manifesteert in de manier van ademen, saaiheid, gevoel van welbevinden of angst, ongerustheid, energetische kwaliteit;
    * Bij het reageren op reacties van anderen: niet alleen luisteren naar wat de ander zegt of vraagt, maar ook luisteren naar de vraag in de vraag, en daar op reageren.
    * …
  3. Het geheime niveau

    Het geheime niveau is een lastig te beschrijven niveau. Het is niet geheim in de zin van dat we het niet mogen weten. Het is geheim omdat het moeilijk onder woorden te brengen is. Het geheime niveau heeft iets ongrijpbaars. Het is wel iets waar we bewust van zijn of het er is of er niet is. Als het er niet is, missen we iets. Als het er wel is, is het compleet, ook al weten we niet precies wat dat is. Dat moeilijk kunnen formuleren, dat is het geheime deel. In de grond gaat het over de zijns-kwaliteit van iemand. Maar ook dat is moeilijk te beschrijven. Ook de persoonlijke kwaliteit van de Boeddha stijl in de open manifestatie (wit), een van de vijf stijlen zoals beschreven op deze website, beschrijft hetzelfde.
    Een aantal kenmerken van het geheime niveau:
    * Open, geen conceptuele opvattingen. Het geheime niveau heeft als kenmerk dat er geen sprake is van een activiteit van onze conceptuele geest. Die is op dit niveau niet aan het werk. Op het moment dat we denken, zijn we aan het praten over de wereld. Op het moment dat we ‘zijn’, zijn we in de wereld. Met dit inzicht wordt de zin van Descartes: ‘ik denk dus ik besta’ aangevochten. Hier is de uitspraak: ‘ik ben, dus ik besta’. Als we ‘zijn’, zijn we alle opvattingen, alle vooroordelen, alle normen kwijt. De open Boeddha stijl van de vijf stijlen heeft dezelfde kenmerken als dit geheime niveau.
    * Een groot hart. Omdat we volledig open zijn, is ons hart in vol ornaat aanwezig. We staan toe geraakt te worden, we zijn in staat om te raken. Dat betekent dat er een grote mate van hartkwaliteit te voelen is.
    * Kennend. Op het geheime niveau ‘kennen’ we de wereld. We zien de wereld zoals die is. Dat ‘kennen’ is niet het conceptuele kennen. Dat kennen is meer verwant met het perceptuele kennen, zoals dat op deze website is beschreven. Of met intuïtief kennen, zoals we soms merken dat we iets ‘weten’ zonder dat we er lang over gedacht hebben. Of een ontdekking die we plotseling doen.
    * Bij het reageren op reacties van anderen: zelfvertrouwen geven aan het eigen inzicht van de ander.

De samenhang tussen de drie: aanwezigheid

Wanneer deze drie niveaus op elkaar zijn afgestemd, is er sprake van een volledige aanwezigheid. Op met name het uiterlijke niveau krijgt onze aanwezigheid vorm in de zin van hoe we eruit zien, op het innerlijke niveau vindt communicatie en inspiratie plaats en op het geheime niveau is er sprake van ‘er zijn’. Als bijvoorbeeld bij iemand alleen het geheime niveau aanwezig zou zijn, zouden we niet functioneren. Dan zit er alleen iemand ‘aanwezig te zijn’ (overigens heel belangrijk), die verder niets doet of hoeft te te doen. Als bijvoorbeeld bij iemand alleen het uiterlijke niveau aanwezig zou zijn, dan zou er alleen sprake zijn van iemand met een buitenkant zonder welke vorm van bezieling dan ook. Als we dan een lezing zouden horen zouden we een hele technische lezing horen, waar de persoon die het brengt er niet of nauwelijks toe zou doen. De combinatie van de drie niveaus in een onderlinge balans is de kracht van een vol aanwezige persoon. Wat wij zeggen, hoe we ons gedragen, hoe we ons innerlijk voelen, hoe we anderen willen bezielen, hoe we er staan, maakt dat we vol aanwezig zijn.

Er zijn ook andere manieren om dit uit te drukken:

  • Harmonie van lichaam en geest. Een kenmerk van het geheime niveau is dat lichaam en geest op elkaar zijn afgestemd. Wanneer dat het geval is, is er wederom sprake van aanwezigheid. Een toelichting staat bij de achtergrondinformatie van intervisie van lichaam, spraak en geest op deze website.
  • Integratie van de vijf persoonlijke kwaliteiten. Wanneer de vijf persoonlijke kwaliteiten (de stijlen) in de open manifestatie op elkaar zijn afgestemd, is de persoon ook volledig aanwezig. Dan stroomt het. Zie de algemene beschrijving van de vijf stijlen op deze website.
  • Zelfvertrouwen. Eigenlijk hoef je niet te spreken over zelfvertrouwen. Als je aanwezig bent, ben je vol vertrouwen. Je hoeft het daar geen naam meer te geven.

Twee opmerkingen:

  • Elk van deze niveaus en de afstemming van de drie niveaus kan met behulp van gerichte oefeningen worden aangescherpt en getraind.
  • Aandacht en gewaarzijn maken het gemakkelijker om de drie niveaus op elkaar af te stemmen. Met aandacht en gewaarzijn en de openheid die daaruit voorkomt, maakt dat aanwezigheid meer als vanzelf aanwezig is. Zie voor de ontwikkeling van aandacht en gewaarzijn de verschillende vormen van meditatie op deze website, bijvoorbeeld de werkwijze van Shamatha meditatie en met aandacht zitten, lopen, staan en liggen; en het algemene overzicht in de vier groepen van meditatie.

Verder lezen

  • De tekst over de drie niveaus is geïnspireerd op een tekst uit de Teachers Academy, Shambala Training, 2002 en behoorlijk aangepast.
  • Parker Palmer’s boek waarnaar in de tekst wordt verwezen heet: Leraar met hart en ziel. Het is uitgegeven bij WoltersNoordhoff te Groningen
  • Een deel van bovenstaande tekst is geïnspireerd door een lezing van Thich Nhat Hanh. Zie zijn website.
  • Het is mogelijk meer over aanwezigheid te vinden door in Google ‘aanwezigheid, meditatie’ in te typen. Alleen aanwezigheid intypen levert andere dingen op (bijv. de aanwezigheid van politie bij …).