Selecteer een pagina
Met aandacht lopen | Toegepast Boeddhisme
Gelukkig worden

We willen allemaal gelukkig worden. Daar gaat een groot deel van de boeddhistische geïnspireerde werkwijzen en inzichten op deze website over. Dat nastreven van dat geluk is echter minder makkelijk dan we dachten of zouden willen. Toch streven we het na. Hier een eerste advies over wat te doen en wat te laten om in elk geval iets gelukkiger te worden.

Geluk

De meesten van ons stellen bij geluk iets voor als een situatie zonder problemen, een situatie zonder lijden. Uit onze ervaringen echter blijken twee dingen:

  1. Als we de situatie (eindelijk) hebben zoals wij die willen, blijft die niet. Even later zitten we weer in een situatie waar het geluk ons in de steek laat. Dat besef maakt sommigen van ons al op voorhand ongelukkig.
  2. Als we de situatie hebben zoals wij die willen en dus gelukkig zouden kunnen zijn, is het toch niet precies wat we ervan verwacht hadden. De situatie had (net) iets anders moeten zijn om ons écht gelukkig te maken. De thee, hoewel lekker, is nog niet zo lekker als zou kunnen. Het diner met onze vrienden en vriendinnen was leuk maar zou leuker geweest zijn als de obers iets rustiger geweest zouden zijn. Of als het lawaai van anderen iets minder geweest zou zijn, het eten iets sneller zou zijn opgediend, één iemand minder de boventoon zou hebben gevoerd. Het klopt steeds net niet: het ijsje zou ons echt geluk gebracht hebben als het iets groter zou zijn geweest, of juist iets kleiner omdat we ons wat misselijk voelen van het vele ijs. Opnieuw is ons geluk (net) niet wat we hoopten dat het zou zijn.

Uit bovenstaande ervaringen blijkt dat we steeds iets missen om het geluk te krijgen dat we zo graag zouden willen hebben. Gelukkig worden is gewoon lastig. In ‘Het gedicht’ in de achtergrondinformatie staat geschreven:


of je wordt sacherijnig omdat je niet weet
hoe lang het zal duren
zodat het een opluchting is
als de tegenslag zich eindelijk meldt

In de wijsheidstraditie van het boeddhisme bestaan er twee soorten van geluk. De eerste vorm van geluk wordt ‘gewoon’ geluk of relatief geluk genoemd. De tweede vorm van geluk is een ‘diepere’ vorm van geluk.

  1. ‘Gewoon’ geluk:
    Het geluk dat de meesten van ons op korte termijn nastreven zou volgens ons blijvend moeten zijn. De boeddhisten zeggen dat dat onmogelijk is. De reden daarvoor is dat in hun visie de dingen veranderen, of we dat leuk vinden of niet. Dat geldt ook voor geluk. Het geluk dat we verkrijgen, zal weer stoppen, net zoals ons verdriet dat we tegenkomen ook zal stoppen. Ons geluk zal daarom nooit lang duren. Het ‘gewone’ geluk dat we kunnen verkrijgen, is een geluk dat slechts kort bestaat. Als we de tijdelijkheid van geluk niet accepteren, zal het nastreven van geluk uiteindelijk een bron van lijden, gedoe worden. Lijden, gedoe ontstaat als we iets willen hebben of houden wat aangenaam is, terwijl we het onaangename niet willen of kwijt willen.
  2. ‘Diep’ geluk
    Toch geloven de boeddhisten in geluk. Zij geloven in het geluk dat hierboven staat, mits we het tijdelijke karakter daarvan zien. Ze geloven nog sterker in een ander geluk, in een groter en blijvend geluk. Dat geluk is niet iets dat op korte termijn verkregen kan worden, maar een geluk dat een groot aantal diepe beoefeningen vraagt, een langer traject veronderstelt. Ze geloven dat uiteindelijk alle mensen naar dat geluk streven, maar dat ze niet zien wat daar voor nodig is. Hun opvatting is dat dat meer blijvende geluk ontstaat, wanneer we in verbinding staan met onze fundamentele wakkerheid en mededogen, dat we allemaal bezitten.

Shantideva (een beroemde leraar uit de 8e eeuw) zegt in zijn bekendste werk ‘het pad van de bodhisattva’:

‘Alhoewel we een geest hebben die wenst dat ons lijden afneemt,
Haasten we onszelf direct in het lijden.
Alhoewel we geluk nastreven, vernietigen we door onze onwetendheid
Ons geluk, alsof het een vijand is’.

Wanneer we onszelf geluk toewensen, dienen we ons te realiseren dat die tijdelijk is, dat we ons steeds opnieuw geluk moeten toewensen. Soms zijn we ‘gewoon’ gelukkig. Maar als we ons die tijdelijkheid daarvan niet realiseren, creëren we, in plaats van meer geluk, lijden, gedoe en ongemak voor onszelf. We moeten kennelijk een heel ander pad inslaan om blijvend gelukkig te worden. Een van die dingen die op voorhand al helpen, is dat we de tijdelijkheid van geluk als iets natuurlijks zien.

Achtergrondinformatie

In de achtergrondinformatie gaan we dieper in op geluk en de oorzaken van geluk. Ook staan daar meer ingrediënten beschreven over wat we kunnen doen om gelukkiger te worden. Ook is er achtergrondinformatie en verwijzingen naar literatuur en websites.

Achtergrondinformatie: Gelukkig worden

Gewoon gelukkig worden

Geluk is een ervaring
Hoewel er meerdere vormen van geluk mogelijk zijn, richten we onze aandacht eerst op hoe we ‘gewoon’ gelukkig kunnen worden. Wat is dit geluk dat we allemaal willen? In de boeddhistische visie is geluk iets mentaals, iets van onze geest. Het is een onderdeel van een bredere mentale factor, genaamd ‘gevoel’, die een verzameling dekt van totaal geluk tot totaal ongeluk.

Gevoel maakt dat we iets kunnen ervaren. Zonder een vorm van gevoel ervaren we een verschijnsel, een ding of een mens, of situatie niet. Om een vergelijking te trekken: een computer kan alleen gegevens in- en uitvoeren, maar die gegevens niet voelen, niet ervaren. Daarmee kan een computer zich niet gelukkig of ongelukkig voelen in het uitvoeren van zijn taak. Zo is op dezelfde manier de veronderstelling dat een neuron of een zenuwbaan in de hersenen ook niet kan voelen of ervaren. Die geven alleen maar informatie door. De geest van de mens kan dat wel. Waar die ook moge zitten. Dat is een groot verschil.

Gevoel is niet alleen iets ervaren, het wordt altijd vergezeld met het voelen van een vorm van aangenaam of onaangenaam of neutraal. Dat kan gaan over sensorisch ervaren zoals iets zien, horen, ruiken, proeven of fysiek ervaren (tastzin). Dat kan gaan over kennen zoals wanneer we iets denken of leren. Die ervaring van voelen hoeft niet dramatisch of extreem te zijn, het kan heel eenvoudig en simpel zijn, heel normaal, zeg maar. Gewoon aangenaam, of gewoon onaangenaam of gewoon neutraal. Meestal ervaren we iets aangenaams als het begin van geluk, iets onaangenaams als het begin van gebrek aan geluk en iets neutraals als iets dat ons niet zoveel uitmaakt. Het probleem van onze opvatting van geluk zit erin dat we het aangename willen vasthouden en het onaangename kwijt willen. Meestal heeft het leven beide te bieden.

Wanneer we iets op een aangename manier ervaren, accepteren we het object of situatie. Deze ervaring doet ons goed, het maakt ons gelukkig. Daarom zouden we graag willen dat deze ervaring doorgaat en, als het eindigt, willen we dat het weer terugkomt. We genieten ervan als het er is.

Wanneer we een object op een onaangename manier ervaren, is die ervaring onplezierig. We accepteren het object of de situatie niet. We voelen dat onze ervaring van het object ons pijn doet. We willen dat dat stopt. We willen het kwijt. We zijn blij als het voorbij is.

Overdrijven als methode om niet gelukkig te worden
Wanneer we ons gewoon aangenaam voelen met een object of situatie accepteren we het zoals het is, zonder er oordelend over te zijn, en zonder de goede kwaliteiten of tekortkomingen ervan te overdrijven of te ontkennen.
Wanneer we ons bijzonder aangenaam naar een object of situatie voelen, overdrijven we vaak de kwaliteiten van het object of de situatie. Het diner van gisterenavond was niet gewoon lekker, het was fantastisch lekker. Het was niet gewoon gezellig, het was fantastische gezellig. Door deze overdrijving, vervormen we de situatie. We maken er iets van wat het niet is. Deze overdrijving heeft ook gevolgen: het kan zijn dat we zoiets niet meer willen verliezen (alle dinertjes moeten vanaf vandaag fantastisch zijn) of we willen er meer van (morgen moet het weer bijzonder gezellig zijn). Wat we ook doen door te overdrijven is dat we de tekortkomingen van de situatie negeren. De regelmatige ongemakken die er ook tussendoor waren (het duurde wel erg lang voor het eten werd opgediend, de obers waren soms iets te populair, ..) vergeten we. Door onze overdrijvingen raken we natuurlijk een tijdje later teleurgesteld. Bij een volgend diner blijken de verwachtingen niet overeen te komen met de werkelijkheid. Dat ligt niet aan de dingen. Die zijn nooit anders geweest. Dat ligt aan onze opvattingen dat de dingen anders moeten zijn dan ze zijn.

Dit kan ook de andere kant uitwerken. We overdrijven de tekortkomingen of de negatieve kwaliteiten van iets of iemand. De leuke dingen die er waren, worden opzij gezet ten behoeve van dat het echt niks was, dat feest van gisterenavond. Ook nu maken we er iets van wat het niet is. Zo’n feest zouden we een volgende keer vermijden, omdat het ons geen geluk bracht. Ook hier accepteren we de dingen niet voor wat ze zijn. Dit geldt voor van alles. Zo kijken we vol geluk naar onze vriend of vriendin, op wie we zeer gesteld zijn. We zijn blij om die persoon te zien. Maar zodra we de goede kwaliteiten van die persoon overdrijven, dan maken we van deze persoon iemand hij of zij niet is. Dan zijn we even later ontevreden of ongelukkig omdat die niet aan onze verwachtingen voldeed. We zien dan onze geliefde met ontevredenheid, ongemak en ongeluk. Onze geliefde, waar we zo gelukkig mee waren, is nu een bron van lijden.

Dingen nemen voor wat ze zijn
Als we dingen niet overdrijven maar nemen voor wat ze zijn, wordt de wereld in elk geval gemakkelijker hanteerbaar. Als dingen onaangenaam zijn, maar we overdrijven het niet, dan kunnen we er meestal goed mee omgaan. Als dingen aangenaam zijn, maar we overdrijven ze niet, dan kunnen we ervan genieten en zijn minder teleurgesteld als ze even later tegenvallen. We zijn gelijkmoediger over zowel aangename als onaangename als neutrale ervaringen. We zijn minder afwerend, minder hechtend, minder oordelend. Van deze meer gelijkmoedige houding worden we gelukkiger. We worden gelukkiger omdat we meer omgaan met de wereld zoals die is dan dat we onze ideeën over de wereld belangrijker maken dan hoe de wereld echt is. In het algemeen is het onze ervaring dat we gelukkiger zijn met het leven in de echte wereld dan met het leven in onze projecties van de wereld.

Stoppen met oordelen over onszelf
Oordelen doen we niet alleen over dingen buiten ons. Dat doen we ook naar onszelf. We hebben vaak de neiging om, wanneer we iets ervaren wat onaangenaam is voor onszelf, die ervaring vast te zetten, te fixeren. We denken dan bijvoorbeeld dat we de enige zijn die ooit zoiets ervaren hebben en dat het nog nooit iemand anders is overkomen. Door deze fixatie creëren we een vorm van isolement voor onszelf. Stel dat onze auto aan de kant van de weg komt te staan; of onze mobiele telefoon of I-pod het niet meer doet; of we onze baan verliezen; of … We denken dan dat er iets vreselijk gebeurd is. Sterker: er ís iets vreselijks gebeurd.

We fixeren omdat we de onaangename kant van onze ervaring (ons gevoel) sterk overdrijven, en de sterke kant van de ervaring afzwakken. Een onaangenaam gevoel wordt daarmee een heftige emotie. De heftige emotie is als een donkere wolk die boven ons hoofd hangt: ‘niemand houdt van me; ze moeten me allemaal hebben, iedereen is tegen me, iedereen weet het beter dan ik, de wereld is slecht, …’. Soms zijn we bang voor een onaangenaam gevoel en blokkeren het. We ervaren dan iets neutraals. We stellen ons dan voor dat er een solide ‘niks’ in ons zit. Dan hoeven we niets meer te voelen: ‘het kan me allemaal niets meer schelen, wat maakt het mij nog uit, …’. In beide gevallen wordt ons oorspronkelijke onaangename gevoel een solide werkelijk bestaand ding. Dat is fixatie. Dat doen we zelf. De werkelijkheid is dat de onaangename ervaring iets is waarvan de intensiteit voortdurend varieert en dat uiteindelijk voorbij gaat. Het is niet iets solides, iets dat vastligt, iets dat door niets beïnvloed kan worden. Door ons zo vast te zetten, worden we ongelukkig. Door de fixatie te erkennen en los te laten of meer algemeen door niet te fixeren, worden we stukken gelukkiger.

Een manier om de fixatie tegen te gaan is dat we ons realiseren dat de dingen tijdelijk zijn en zo. Of dat we ons realiseren dat ons leed in geen enkele verhouding staat tot echt leed. Maar dit soort overwegingen helpt vaak niet echt. Een van de betere manieren om de fixatie los te laten is het volmondig erkennen van de fixatie. Meestal lukt dat niet in de fixatie zelf, maar wel kort daarna. Zie het vier stappen plan in de werkwijze van omgaan met emoties (2). Een andere vaak ook wat betere manier is als we ons realiseren dat veel meer mensen dergelijke dingen meegemaakt hebben en meemaken. Dat helpt vaak al beter. Een groot deel van ons probleem zit er namelijk in dat we ons door onze fixatie isoleren. Door in te zien dat we niet alleen in de wereld staan, komen we daar beter uit. Ons realiseren dat ‘iedereen problemen kent en uit ongeluk moet komen’ helpt. Dat iedereen problemen kent die die moet oplossen, is overigens de werkelijkheid.

De geest tot rust brengen

Om een onaangenaam gevoel te ervaren op een manier die ons niet van slag brengt, moeten we onze geest tot rust brengen, onze mentale uitweidingen stoppen. Met alle uitweidingen vliegt onze aandacht alle kanten uit en creëren we onze zorgen, twijfels, angst, of gedachten en komen we in het spel van hoop en vrees. Er zijn momenteel talrijke methoden voorhanden die helpen om de geest te temmen. De meest essentiële methode is om onze aandacht te richten op lichaam en adem. Eenmaal rustig kunnen we gemakkelijk tot rust komen en onze neigingen om te overdrijven of te ontkennen tegengaan. Uiteindelijk, wanneer onze geest ontspant en verder kalmeert, voelen we geluk opkomen als natuurlijk. In een rustige mentale en emotionele staat, manifesteert de natuurlijke warmte en wakkerheid van onze diepste geest zich. Dat is diep geluk. Wanneer we dat diepe geluk inzetten voor het welzijn van anderen, versterken we het. Het ontwikkelen van deze gelijkmoedigheid en dit geluk wordt sterk ondersteund door de beoefening van meditatie. Zie o.a. op deze website de contemplatieve werkwijzen van Shamatha meditatie, korte pauzes in de dag creëren, stop, ontspan, kijk, en snelheidsvertragingen inbouwen. Zie ook de werkwijzen als vriendelijkheid ontwikkelen en aandacht en vriendelijkheid in het werken met de stijlen.

Een gedicht: ‘het geluk’

In de Meulenhoff poëzie kalender van 5 mei 2012 stond het gedicht van Benny Andersen: ‘Het geluk’. Het sluit zeer goed aan bij de tekst van deze werkwijze.

Er is iets vreemds aan geluk
je kunt heel blij worden
als je het tegenkomt
maar ook ongerust
je blijft even staan
sluipt dan voorzichtig verder
als in een mijnenveld
en iedere keer als je je voet neerzet
zonder in de lucht te vliegen
vergeet je van het geluk te genieten
of je wordt sagerijnig omdat je niet weet
hoe lang het zal duren
zodat het een opluchting is
als de tegenslag zich eindelijk meldt
alsof je geborgenheid bereikt hebt
dat is toch schandelijk
want er is iets vreemd aan het geluk
dat je nergens anders tegenkomt
misschien zit de fout hem wel daarin
dat je er te weinig van weet
je zou je er meer mee bezig moeten houden
ik geloof dat het een kwestie van training is.

Zeven geluksbronnen

In The Guardian stonden een tijd geleden 7 geluksbronnen, gebaseerd op onderzoek van onder andere Barbara Fredrickson. Uit die zeven adviezen blijkt dat er meer komt kijken om gelukkig te worden dan wat hierboven staat. Maar in elk geval is er met de adviezen hierboven een goede grond gelegd. Hieronder de opvattingen van de schrijvers over de 7 stappen naar een gelukkig bestaan:

  1. Wees positief: positiviteit maakt je aantrekkelijker en veerkrachtiger, verlaagt je bloeddruk, vermindert pijn, leidt tot minder verkoudheden en leidt tot betere nachtrust. Vergroot het aantal positieve emoties dat je ervaart, zodat er een opwaartse spiraal ontstaat, die kan leiden tot een floriserend bestaan.
  2. Wees moedig: mensen hebben meer spijt van dingen die ze niet hebben gedaan, dan van dingen die ze wel hebben gedaan en die misschien niet zo goed hebben uitgepakt. Dat komt omdat de vraag:”hoe het had kunnen zijn als ik wel had gedurfd om……” beantwoord kan worden met allerlei utopische beelden. Het maakt mensen gelukkiger om iets wel te doen, dan om iets niet te durven.
  3. Mediteer: meditatie helpt om beter om te gaan met stress en onze emotionele reacties op gebeurtenissen. Meditatie helpt mensen om sneller te herstellen van tegenslagen. Door te mediteren zijn mensen in staat om een negatieve ervaring te accepteren, het probleem aan te pakken en de negatieve effecten van een probleem snel te boven te komen.
  4. Wees aardig voor jezelf: de manier waarop mensen naar zichzelf kijken bepaalt voor een groot deel hun welbevinden en hun vaardigheid om om te gaan met tegenslagen. Stilstaan bij je kwaliteiten, goede eigenschappen (of je die nu echt bezit of niet) helpt je om succesvoller te worden in het bereiken van je doelen.
  5. Benut je pessimisme: defensief pessimisme kan heel nuttig zijn om goed voorbereid te zijn op gebeurtenissen. Als je ergens bang voor bent, zie die angst dan volledig en tot in detail onder ogen. En verleg daarna je aandacht naar wat je kunt doen om te voorkomen dat deze negatieve gebeurtenissen plaatsvinden of hoe je ermee zult omgaan als ze toch mochten gebeuren.
  6. Vind een roeping: streef je doelen na, en onthoud daarbij dat het meer gaat om de weg naar je doel toe dan om het bereiken van je einddoel. Vind activiteiten die je volledige aandacht opeisen en waar je goed in bent.
  7. Gedraag je gelukkig: 40% van je geluksniveau is in je eigen handen en kun je actief beïnvloeden, door hoe je denkt en hoe je je gedraagt. Sonja Lyubomirksy beschrijft 12 wetenschappelijk bewezen manieren om die 40% positief te benutten. Enkele daarvan zijn: wees dankbaar, cultiveer optimisme, denk niet teveel na over wat anderen doen en bereiken, doe aan liefdadigheid, maak tijd voor vrienden etc. Door je te gedragen als gelukkig, word je gelukkiger.

Verder lezen

Surfen
* Een belangrijk deel van de tekst hierboven was geïnspireerd door een onderdeel van de boeddhistische website van Berzin. Op die website zijn meer verwante onderwerpen te vinden.
* Ook is er de startpagina over geluk.
* Veel is te vinden door in Google ‘geluk’ of ‘happiness’ in te typen

Lezen
* Het gedicht ‘Het geluk’ komt uit de bundel ‘Niet noodzakelijk met instemming, Moderne Deense Poëzie’. UItgegeven bij Contact, Amsterdam, 1967.
* Door op Google ‘geluk, boeken’ in te typen komen er talloze boeken te voorschijn.