Met aandacht lopen | Toegepast Boeddhisme

Voluit ‘ja’ en ‘nee’ zeggen

Zoals in de inleiding op deze groep is toegelicht komt de uitspraak van voluit ‘ja’ en ‘nee’ zeggen van Chogyam Trungpa Rinpoche. Deze twee uitspraken worden hier toegelicht. De werkwijze van vol aanwezig zijn hangt direct met de werkwijze van ‘vol ‘ja’ en ‘nee’ zeggen’ samen. Deze uitspraken zouden we dus, afhankelijk van de situatie waar we in zitten, vol moeten kunnen uitspreken. Zie ook de afbeelding hierboven. 

1. ‘Ja’ 

Als het gaat om de uitspraak ‘ja’ zijn er twee ja’s te onderscheiden. Deze twee ja’s zijn te vinden bij Berthold Gunster (2005): ‘Ja maar, wat als alles lukt?’. De twee ja’s zijn ‘ja-en’ en ‘ja-maar’. ‘Ja-en’ betekent dat we ergens vol ‘ja’ tegen zeggen en vandaar uit onze verdere plannen of redeneringen opzetten. ‘Ja-maar’ betekent dat we ergens wel ‘ja’ tegen zeggen maar impliciet al bezwaren of kritische noten hebben over wat er mogelijk is. 

‘Ja-en’

Wanneer we met een ‘ja-en’ blik kijken en/of een ‘ja-en’ antwoord geven op een verzoek, nemen we op voorhand de verschillende consequenties van waartegen we ‘ja’ zeggen. Dat betekent dat we of goed hebben nagedacht over de consequenties van ons ‘ja’ en/of dat we de situaties volledig geaccepteerd hebben zoals die ons werd aangeboden. Wie een ‘ja-en’ antwoord geeft of met een ‘ja-en’ blik waarneemt, zal daarom vooral naar de kansen en mogelijkheden kijken in die situatie. ‘Ja-en’ zeggen of een ‘ja-en’ houding hebben, betekent vrijwel altijd dat we vol voor de situatie gaan. We kijken vooral naar wat er mogelijk is. Als we alleen maar ‘ja-en’ zeggen op alle situaties worden we zeker niet gelukkig. Ons leven wordt dan wel erg vol met mogelijkheden omdat we steeds kijken naar wat er wél is. Zo nu en dan ‘ja-maar’ of ‘nee-want’ zeggen (zie verderop) zal ons dan helpen. 

‘Ja-maar’

Wanneer we met een ‘ja-maar’ blik naar de wereld kijken en/of een ‘ja-maar’ antwoord geven op een verzoek, kijken we op voorhand kritisch naar de situatie die wordt aangeboden of de vraag die ons wordt gesteld. In ons dagelijkse taalgebruik betekent ‘ja-maar’ om die reden ook vaak ‘nee’ of ‘ik weet het zo net nog niet’. Het kritisch zijn in ons ‘ja-maar’ betekent dat we het allemaal nog moeten zien: ‘je kunt het wel zeggen maar ik betwijfel of het zal lukken’. Een ‘ja-maar’ uitspraak twijfelt, weet het niet zeker, wil meer weten over wat de consequenties zijn voordat het een echt vol ‘ja’ wordt.  

De ‘ja-maar’ uitspraak kent soms voordelen. Die zorgt namelijk voor de kritische noot. Het is een kenmerk van goede journalisten, wetenschappers, technologen en advocaten om kritisch te zijn over wat er wordt aangeboden. Dan betekent het: ‘ja, ik ga met je in zee maar ik wil meer weten voordat ik definitief ‘ja’ zeg .. De ‘ja-maar’ uitspraak zorgt dan voor een kritische reflectie. We kijken dan vooral naar wat er nodig is om mee te kunnen doen of erin te stappen. Van vortdurend ‘ja-maar’ zeggen worden we niet gelukkig omdat we dan vooral kijken naar wat er niet is. Regelmatig ‘ja-en’ of ‘nee-want’ (zie verderop) zeggen zal ons dan verder helpen. 

Voorbeelden ‘ja-en’:

  • Als je met ‘ja-en’ reageert op een verzoek om samen op vakantie te gaan, geef je aan dat graag te willen én nog veel meer mogelijkheden te zien om het samen leuk te hebben: ‘dat kunnen we dat gaan doen, en dat, …’.
  • Als je met ‘ja-en’ naar het strand wil ondanks dat het misschien gaat regenen, ga je ook. Daar heeft de regen geen invloed op. Je pakt extra kleren in of je laat je gewoon nat regenen. Het voordeel van een ‘ja-en’ bij regen is volgens jou dat er waarschijnlijk ook niet veel mensen op het strand zullen zijn. Wat je zeer waardeert.

Voorbeelden ‘ja-maar’:

  • Als je met ‘ja-maar’ reageert op een verzoek om samen op vakantie te gaan, geef je aan dat je het nog niet zeker weet. Er zullen nog verdere afspraken gemaakt moeten worden over de details van een vakantie. Je ziet duidelijk beren op de weg.
  • Als je met ‘ja-maar’ naar het strand wilt terwijl het dreigt te gaan regenen, zal de neiging groot zijn om maar thuis te blijven. De vraag is of je op het strand aankomt.

‘Ja-en’ versus ‘ja-maar’
De twee houdingen van ‘ja-en’ en ‘ja-maar’ grijpen in op alle gebieden van ons leven. Als we op een ‘ja-maar’ manier in de wereld staan, kijken we niet alleen op die manier naar een strandwandeling, maar ook naar het eigen lichaam, relaties met anderen, dromen die we hebben en de doelen die we nastreven. Hetzelfde geldt voor een ‘ja-en’ houding. Wat Chogyam Trungpa waarschijnlijk bedoelde met het volmondig uitspreken van ‘ja’ doelde op ‘ja-en’. Dit sluit direct aan bij de boeddhistische levenshouding. Die houdt in dat we in eerste instantie proberen direct om te gaan met de werkelijkheid zoals die zich aan ons voordoet. Dat sluit aan bij ‘ja’ zeggen tegen wat ons wordt aangeboden. Na ons ‘ja’ mogen we ons ‘ja’ nuanceren of er zelfs een ‘nee’ van maken, of een ‘nee-tenzij’. Dat hangt af van de situatie. 

Gunster noemt een aantal kernbegrippen bij ‘ja-en’ en ‘ja-maar’. Hieronder een paar van die begrippen: 

‘Ja-maar’‘Ja-en’
Focus op wat er ontbreektFocus op wat is en hoe we daar verder mee kunnen
Willen aanpassen wat wordt aangebodenAccepteren wat wordt aangeboden
MoetenMogen
VeranderenZijn
ProbleemFeit
ErgensHier
OoitNu

2. ‘Nee’ 

‘Nee’ zeggen betekent dat we een streep zetten. We willen niet verder gaan met wat we deden. We willen niet verder met de situatie waarin we zaten. We willen niet meedoen met iets waar we voor gevraagd waren. De positieve kant van een ‘nee’ is dat we ons daarmee helder en duidelijk uiten: ‘nee, zo ver en niet verder’. Zoals de uitspraak van ‘ja-en’ de mogelijkheden ziet in een situatie, zo geeft de uitspraak ‘nee’ onze begrenzing aan in de situatie. ‘Nee’ zeggen betekent dat we kunnen opkomen voor onszelf. ‘Het is daarbij plezierig als we ‘nee-want’ kunnen zeggen. Dan kunnen we namelijk motiveren waarom we ‘nee’ zeggen’. Nee-want’ zeggen betekent dat we de kwaliteit hebben van helderheid en strijdbaarheid. Als de situatie dringend is, is alleen ‘nee’ genoeg. 

Wie geen ‘nee’ kan zeggen, leidt een leven dat wordt bepaald door wensen en behoeften van anderen. 

Als we alleen maar ‘nee’ of ‘nee-want’ kunnen zeggen zal er veel strijd en verzet zijn. Daar worden we niet gelukkig van. Regelmatig ‘ja-en’ of in situaties met twijfel ‘ja-maar’ zeggen zal ons dan helpen. 

Voorbeelden ‘nee’:

  • Als je met ‘nee-want’ reageert op het verzoek samen op vakantie te gaan, ga je niet. De anderen zullen dat (meestal ) accepteren omdat je uitlegt waarom.
  • Als je met ‘nee-want’ niet naar het strand gaat omdat het misschien gaat regenen, kun je even aankijken hoe de rest van de dag gaat verlopen. Wellicht klaart het later op de dag op.

Natuurlijk mogen we ‘nee-want’ zeggen. Vanuit een boeddhistisch perspectief is het goed ‘nee’ te zeggen tegen dat wat ons afhoudt van ons fundamentele helderheid en tegen dat wat anderen schaadt. Volgens Chogyam Trungpa Rinpoche gaat zijn ‘nee’ over ‘nee’ zeggen tegen onze verwarring of tegen situaties die verwarring creëren. Dat is hetzelfde als we tijdens de basismeditatie (zie shamatha meditatie op deze website) ‘nee’ zeggen tegen onze gedachten (nu even niet) om, wanneer onze geest meer getemd is ‘ja’ te zeggen tegen wat zich aan ons voordoet.