Selecteer een pagina
Met aandacht lopen | Toegepast Boeddhisme
Met aandacht spreken

In de taal die wij gebruiken zeggen we iets over hoe we naar de wereld kijken. Soms zetten we de taal zo in dat het ons helpt om te zien wat er te zien is. Soms zetten we die zo in dat het ons belemmert om te zien wat er te zien is. Wanneer we met aandacht spreken worden we ons bewust van hoe we de woorden gebruiken, of we echt zien wat er is is, en of we echt zeggen wat we willen zeggen. Op deze manier zijn we in staat om beter contact te maken met onszelf en met de wereld om ons heen.

Aandachtig spreken: integratie van innerlijk en uiterlijk

Voor de meeste wijsheidstradities is de ontwikkeling van meer vriendelijkheid en mededogen een belangrijk uitgangspunt. Die ontwikkeling kent zowel een innerlijke als uiterlijke kant. De innerlijke kant houdt in dat we onze gees, ons hart en onze motieven steeds beter leren kennen en dat we daarbij vriendelijkheid ontwikkelen voor onszelf. De uiterlijke kant houdt in dat we steeds beter in staat zijn onze innerlijke drijfveren vorm te geven in deze wereld. Wanneer wij in staat zijn onze uiterlijke kant te koppelen aan onze innerlijke kant, dan zijn we bij ‘onszelf’. Als die twee kanten gescheiden zijn, zijn we kunstmatig, doen we alsof. Dat geldt ook bij het spreken. We kunnen woorden spreken die op geen enkele manier een verbinding met onszelf hebben. Dan zeggen we dingen waarvan we eigenlijk niet weten wat ze betekenen. Of we zeggen iets juist omdat we niet willen dat onze echte gevoelens of motieven gezien worden. Maar vaak zeggen we het wel op zo’n manier dat het goed klinkt. We kunnen ook woorden spreken die voortkomen uit een verbinding met ons innerlijk. We spreken dan betekenisvol. Dan zijn we, ook tijdens het uitspreken van onze woorden, wie we zijn.

Met aandacht spreken is een beoefening om ons innerlijk en ons uiterlijk op elkaar af te stemmen.
Aandacht kan omschreven worden als je ergens op richten zonder fixatie, zonder oordeel. Die aandacht komt van binnenuit. Het is meer dan cognitieve concentratie, het komt uit onszelf als levend wezen voort. Het komt uit ons hart. Deze vorm van aandacht wordt ontwikkeld via meditatie of via meer algemene aandachttrainingen. Het ontwikkelen van aandacht leidt er toe dat we in het hier en nu kunnen zijn, en tegelijkertijd open staan voor de wereld om ons heen. Bij de werkwijze meditatie en met aandacht zitten, staan, lopen en liggen vind je uitleg over het ontwikkelen van aandacht.

Met aandacht spreken moeten we oefenen. Het is een training. Als we het kunnen of steeds beter kunnen, kunnen we het integreren in ons dagelijks leven, thuis of op het werk. Het helpt ons om onze attentheid, onze effectiviteit in communicatie, en onze betrokkenheid bij anderen te vergroten en te verdiepen. Heel vaak weten onze luisteraars precies of wat we zeggen overeenstemt met ons innerlijk of niet. Zo ja, dan zijn zij ook betrokken. Zo niet, dan kunnen ze hun aandacht er met moeite bijhouden. Vraag het ze maar.
Met aandacht spreken helpt ons. We realiseren ons wat we echt willen zeggen. Het helpt ons ons te realiseren wie we zijn. Op deze manier is aandachtig spreken onderdeel van een boeddhistisch geïnspireerd pad.

Richtlijnen voor met aandacht spreken

Hieronder vermelden we een aantal richtlijnen die het met aandacht spreken bevorderen. Ze zijn ontleent aan instructies van meditatieleraar Chogyam Trungpa Rinpoche. De essentie van deze richtlijnen is dat ze ons vragen onze woorden te ‘proeven’ vlak voordat we ze uitspreken.

Richtlijnen voor de spreker:

  1. Zelf: luister met aandacht naar wat je zegt, ‘voel’ wat je zegt.
  2. Tempo: spreek langzaam, zonder haasten of agressie.
  3. Precisie: zorg voor een goede articulatie.
  4. Stilte: beschouw stilte als onderdeel van spraak.
  5. Eenvoud: kies je woorden met zorg.
  6. Contact: maak contact met de luisteraar(s).

Richtlijnen voor de luisteraar:

  1. Luister naar de woorden achter de woorden.
  2. Antwoord met aandacht.

Achtergrondinformatie

In de achtergrondinformatie lichten we de richtlijnen voor de spreker en luisteraar uitgebreid toe; we citeren meditatieleraar Thich Nhat Hanh over aandachtig spreken en gaan in op de integratie van lichaam, spraak en geest. Verder geven we tips voor verder lezen en surfen.

Achtergrondinformatie: met aandacht spreken

In deze achtergrondinformatie worden de diverse richtlijnen wat uitgebreider toegelicht.

Richtlijnen voor de spreker

1.  Zelf: luister met aandacht naar wat je zegt, ‘voel’ wat je zegt
Merk op hoe vaak we spreken zonder enige vorm van aandacht of zelfs enige vorm van bewustzijn over de ervaring van het spreken. Merk op hoe vaak we alleen aandacht besteden aan de ideeën die we willen vertellen zonder dat we enig gevoel hebben over de lichamelijke ervaring van het spreken. Vaak gaan we zo op in ons eigen verhaal dat we vergeten om ons heen te kijken. Spreken kan een wisselwerking zijn tussen lichaam, adem en geest. Maar dan moeten we wel op de onderdelen daarvan letten. Probeer bij het spreken met name te letten op de bewegingen in het bovenste deel van ons lichaam. Behandel het spreken op dezelfde manier als meditatie: laat alle oordelen erover los. De ervaring van velen is dat hun kwaliteit en toon van spreken verandert wanneer ze ook de lichamelijke ervaringen daarbij voelen. De gedachten en de woorden zijn meer afgestemd op ons innerlijk; we zijn meer aanwezig.

2.  Tempo: spreek langzaam, zonder haasten of agressie
Wanneer we ons bewust zijn van onze woorden, spreken we vanzelf langzamer. In het begin lijkt dat vreemd. Maar dat is vooral omdat we dat niet gewend zijn. Als we langzamer spreken verandert de toon van onze woorden. Wanneer we ons bewust worden van onze emotionele toon in de woorden en daarmee vertrouwd raken, kunnen we ons gevoel in de communicatie leggen. Dat verrijkt wat we te zeggen hebben. Het maakt het meer persoonlijk en echter, meer authentiek. Het vraagt oefening om dat op een natuurlijke wijze te doen. Verlangzamen betekent niet langzaam, het betekent spreken met meer aandacht (dat kan heel snel).
Een goede manier om dit te oefenen is hardop voorlezen. Lees eerst voor zoals je gewend bent en daarna langzaam. Vraag degene die je voorleest hoe hij of zij het verschil ervaart.

Ervaringen met aandachtig spreken
‘Ik besloot naar aanleiding van de oefening in aandachtig spreken aan een vriend en vriendin een gedicht voor te lezen. We spraken af om op twee manieren voor te lezen; eerst zoals we gewend zijn voor te lezen en daarna op een aandachtige manier. We zaten met z’n drieën dichtbij elkaar. Ik vond de opdracht spannend en was benieuwd wat voor verschil de twee manieren van lezen zouden maken. De eerste keer lazen we voor zoals je een krantenartikel voorleest. We probeerden geen band te voelen met wat we lazen. Ik voelde me een nieuwslezer: heel professioneel en met de juiste intonatie, maar zonder me verbonden te voelen met de woorden en hun betekenis. Mijn luisteraars reageerden overeenkomstig: ze begrepen niet wat ik las, konden het niet volgen en dwaalden af. De tweede keer ging ik meer rechtop zitten met mijn voeten stevig op de grond, ademde in en uit en sloot heel even mijn ogen om stil te staan bij wat ik ging doen. Daarna pakte ik mijn schrijfboek en begon te lezen, inademen – uitademen, zo nu en dan pauzerend, in contact met wat ik zei. Terwijl ik las, werd ik overvallen door een intense betekenis. Toen ik klaar was, was het een ogenblik stil om te kunnen voelen wat er gebeurd was.
De andere twee lazen ook iets voor. De aandachtige manier van voorlezen voelde voor ons allemaal totaal verschillend van de niet aandachtig manier van voorlezen. We kwamen tot de volgende conclusies:
• Je haasten komt meestal neer op geen tijd en ruimte willen nemen.
• Je lichaamshouding is van cruciaal belang (letterlijk staan voor wat je zegt, de betekenis in je lichaam voelen).
• Als je je woorden in contact brengt met je gevoel, komen ze tot leven.

3.  Precisie: zorg voor een goede articulatie
Wanneer we onze spraak verlangzamen, kunnen we elke lettergreep goed laten horen. Wanneer we beter articuleren, komen we dichterbij de cultuur van spraak en taal. Wanneer we deze oefening vaker doen, zullen we ontdekken dat we soms specifieke woorden gebruiken om ons af te schermen. Zinnen als: ‘Het wordt me aangedaan’ tegenover zinnen als ‘Dit doe ik mezelf aan’ maken dan opeens een groot verschil. Naarmate we beter articuleren, wordt onze uitingsvormen steeds meer een gift. De metafoor daarvoor is die van de gast die bij ons komt eten. We gooien de borden en het voedsel niet op tafel, we bieden het aan. Dat kunnen we ook met onze taal doen. De woorden worden dan door de anderen beter ontvangen. Ze hebben dan ook meer kracht. Taal op deze manier gesproken, is een daad van vrijgevigheid. Ze past dan in de werkwijze van vrijgevigheid.

4.  Stilte: beschouw stilte als onderdeel van spraak
Wanneer we verder oefenen met aandachtig spreken, ontstaat er een toenemend bewustzijn over stilte als onderdeel van spreken. Met name het aanwezig en ontspannen zijn bij stiltes is belangrijk. Stilte wordt vaak beschouwd als een falen in ons verhaal. Alsof we het niet meer weten. We voelen ons dan onbeholpen, ongemakkelijk. Wanneer we meer ontspannen in stiltes kunnen ze een grote kracht hebben. Luisteraars hebben dan meteen de tijd om te verteren wat er gezegd is. Zelf zijn wij beter in staat verbinding te maken met wat we zeggen. En we zijn creatiever in ons taalgebruik omdat er meer ruimte is om creativiteit te laten ontstaan. Wanneer we snel spreken, spreken we vaak vanuit gewoontepatronen. Met aandacht voor stilte doorbreken we dat. Stilte inlassen kunnen we oefenen: plan zo nu en dan 10 tellen stilte in tijdens het spreken bij bijvoorbeeld een lezing of in een gesprek.

5.  Eenvoud: kies je woorden met zorg
Het effect van bovengenoemde richtlijnen is een versimpeling van ons taalgebruik. Wanneer we met aandacht spreken en we in staat zijn stiltes in te bouwen, hebben we in eerste instantie minder behoefte lang te spreken, of met veel woorden te spreken. Wat we te zeggen hebben, blijkt eenvoudiger te kunnen. We weten immers beter wat we willen zeggen, en we hoeven er minder bijzinnen en toelichtende zinnen aan toe te voegen. We hebben onze taal niet meer nodig om om de zaak heen te praten. Wat we zeggen heeft meer directe betekenis. Het contact met de luisteraar wordt beter: we hoeven niet veel te zeggen om effectief en direct te communiceren.

6. Contact:maak contact met de luisteraar(s)
Het effect van bovenstaande richtlijnen is ook contact met de luisteraar. We kunnen dat contact versterken door regelmatig rond te kijken en hun reactie op ons spreken waar te nemen. Kijk zo nu en dan even rond en sta stil bij de reacties van je gehoor.Neem daarvoor de tijd.

Richtlijnen voor de luisteraar

1. Luisteren naar de woorden achter de woorden
Wanneer we aandachtig luisteren, kunnen we innerlijk voelen hoe we afdwalen, oordelen ‘uitspreken’, toevoegingen maken, etcetera. Vaak blijkt dat we slecht luisteren. De oefening van het luisteren is net als meditatie. Merk op wat er gebeurt en kom terug naar het luisteren. Wat we daarnaast kunnen doen is niet alleen luisteren naar de woorden maar ook naar de sfeer van de woorden, het gevoel achter de woorden. We zouden dat ‘geluid van woorden’ (sound of words) kunnen noemen, zoals in de ‘sound of music’ geldt voor muziek.

2. Met aandacht antwoorden
Wanneer we antwoorden, lijkt het goed om even een pauze te nemen, je reactie even uit te stellen. Dan kunnen we voelen wat we voelen in plaats van dat we er meteen boven op springen met onze eerste reactie. Op die manier ontstaat er een gesprek waar naar elkaar geluisterd wordt. Het zal de kwaliteit van onze communicatie ten goede komen.

Met aandacht spreken volgens Thich Nhat Hanh

De boeddhistische monnik Thich Nhat Hahn beschrijft vijf aandachttrainingen, waarvan één aandachtig spreken is. Over de vijf trainingen zegt hij dat ze ontwikkeld zijn in de tijd van de Boeddha als oefeningen voor de hele gemeenschap, inclusief de monniken in de kloosters en leken zoals wij. Een ieder die dat wil, kan die trainingen doen door de bijbehorende tekst hardop (en aandachtig) uit te spreken en er naar te leven. De tekst voor de vierde training, die van aandachtig spreken, luidt als volgt:

 ‘Gewaar van het lijden/gedoe veroorzaakt door niet aandachtig taalgebruik en niet in staat zijn naar anderen te luisteren, ben ik betrokken om liefdevolle spraak en diep luisteren te ontwikkelen om vreugde en geluk naar anderen te brengen en hun lijden/gedoe te verminderen. Wetende dat woorden zowel geluk als lijden/gedoe kunnen creëren, ben ik vastbesloten om waarheidsgetrouw te spreken, met woorden die tot zelfvertrouwen, vreugde en hoop inspireren. Ik zal geen nieuws verspreiden waarvan ik niet weet of het waar is en ik zal geen dingen bekritiseren of veroordelen waar ik niet zeker van ben. Ik zal ophouden om woorden te gebruiken die mensen uit elkaar drijven, twisten veroorzaken, of maken dat een familie of gemeenschap uit elkaar valt. Ik ben vastbesloten om me in te spannen om alle conflicten, hoe klein ook, te verzoenen of op te lossen.’

Aandachtig spreken als integratie van lichaam, spraak en geest

Het (Tibetaans)-boeddhisme stelt dat een persoon bestaat uit de integratie van de drie vermogens van lichaam, spraak en geest. Er wordt soms ook gesproken over de drie machten: de materialistische macht, de macht van spraak of expressie en de macht van de geest. Lichaam bestaat uit ons fysieke gesteldheid. Spraak bestaat uit alle dingen die we zeggen en non-verbaal communiceren. Geest bestaat uit ons denken, ons open hart en uiteindelijk de verlichte staat van geest in onszelf.

In deze traditie wordt er van uitgegaan dat onze geest het meest krachtig is. In essentie zijn ons lichaam en onze spraak de dienaren van onze geest. Als we onze geest getemd hebben (met meditatie) is die in staat om zonder oordeel waar te nemen wat zich in en aan ons voordoet. Op die manier trainen we onze openheid.

Als we goed getraind zijn, zijn we in staat om geest en lichaam te integreren. Wanneer we ons zo aan de wereld presenteren, komt onze spraak daar als vanzelf uit voort. Wanneer onze geest er volledig is, is onze spraak er ook, als vanzelf. We spreken en communiceren dan met ons hart. Dat maakt ons tot volledig menselijk wezens.

Hieronder is een schema te vinden, een beslisboom voor wanneer wel en niet te spreken. Met heilzaam in het schema wordt bedoeld dat spreken niet het lijden, het gedoe om ons heen versterkt, of eventueel zelfs verzacht. Niet heilzaam betekent dat het lijden en geode om ons heen wordt verstrekt. We doen dat bijvoorbeeld als we maar verwijten blijven maken.

Verder lezen/surfen

Verder lezen
* Tai Situpa, Relative World, Ultimate Mind, London, Shambhala, 2002
* Jamgön Kongtrul, Creation and Completion, Essential Points of Tantric Meditation, Wisdom Publications, 1996

Verder surfen
* Aandacht voor aandachtig spreken voor verkopers. Ook daar is kennelijk winst te boeken.
* http://wisdomthroughmindfulness.blogspot.com/2007/09/dont-talk-if-you-cant-improve-on.html