Met aandacht lopen | Toegepast Boeddhisme

Liefde, vier aspecten

In het boeddhisme wordt er veel en vaak gesproken over liefdevolle vriendelijkheid of vriendelijkheid. Maar dat is niet hetzelfde als wat we in het Westen onder liefde verstaan. Het is moeilijk om in het boeddhisme een woord te vinden dat het begrip liefde uitdrukt, zoals wij erover spreken. In het boeddhisme wordt bijvoorbeeld het begrip mededogen vaker gebruikt dan het begrip liefde. Wel is er in het boeddhisme iets te vinden dat verwant is met wat wij onder liefde verstaan. Dat zijn de vier onmetelijkheden. Deze vier beschrijven vier aspecten van liefde. Die aspecten zijn vriendelijkheid, mededogen, vreugde en gelijkmoedigheid. Deze vier kunnen we inzetten naar anderen; we kunnen ze ook inzetten naar onszelf.

In de inleiding is toegelicht hoe de boeddhistische leraar Chogyam Trungpa Rinpoche stelde dat we de uitspraak ‘ik hou van jou’ vol zouden moeten kunnen uitspreken als één van de vijf vol menselijke uitspraken. Als we dat uitspreken in de context van de vier aspecten liefde, betekent dat dat wij deze vier aspecten van liefde vol voor de ander willen inzetten. Een voordeel van de omschrijving van deze vier aspecten van liefde is dat we ze apart kunnen ontwikkelen. Dat helpt. Voordat de vier aspecten van liefde toegelicht worden, eerst een stukje over romantische liefde. Dat is namelijk wat de hier beschreven werkwijze van ‘houden van’ niet is,

Romantische liefde

Een romantische, monogame, liefdevolle relatie tussen twee partners wordt door velen als een ideaal gezien. We hebben daarbij de opvatting dat ‘het voor altijd is’. Daarom besteden we een groot deel van onze tijd aan het zoeken naar ‘de ideale levenspartner’. Als we die dan eindelijk gevonden hebben, zijn we nog niet klaar. De nieuwe relatie moet namelijk voldoen aan een ellenlange lijst van eisen. Want hoe vrij we ook denken en hoe realistisch we ook zijn, we hebben vaak een helder idee over hoe de romantische liefde eruit hoort te zien. Die moet perfect zijn.

Dat we die opvatting hebben, zou heel goed kunnen komen door de sprookjes die we vroeger lazen met prinsen op een wit paard, en prinsessen waar de prins langs komt galopperen. Daarna kwamen de films waar uiteindelijk ook de verschillende relaties prachtig vorm kregen: ‘voor altijd’. Of de streekromans waar de geliefden zich aan het eind van het boek in elkaars armen gooiden: ‘voor altijd’. Naar zo’n liefde streven we allemaal. Natuurlijk lopen we al snel met onze neus tegen de feiten, want een dergelijke romantische liefde bestaat op de lange termijn niet. Wellicht bestaat die wel voor kort. Na langere tijd komen we werkelijkheid van alledag tegen. De opvatting van een romantische liefde zal maken dat we steeds weer teleurgesteld zijn. Als we die opvatting blijven vasthouden, blijven we uiteindelijk gedesillusioneerd en ontevreden achter. Belangrijk is het daarom die opvatting te veranderen.

De vier aspecten van liefde toegelicht

Hierachter worden de vier aspecten van liefde beschreven. Deze vier aspecten gaan over alle vormen van liefde. Ze gaan zowel over de liefde voor onze geliefde, als over liefde voor onze kinderen, als over liefde voor mensen die ons nabij zijn, als over liefde voor onszelf. Deze vier aspecten kunnen zelfs gelden voor alle mensen in de wereld. Dat is in elk geval waar de boeddhistische visie uiteindelijk naar streeft.

Deze vier aspecten van liefde liggen heel dichtbij. We kennen ze al, ook al zijn we ons daar niet zo bewust van. Waarschijnlijk zijn ze zo dichtbij dat we ze niet meer zien. Daarnaast zijn ze van grote eenvoud. In elk geval zijn de vier aspecten van liefde van direct belang in de omgang met iedereen die ons na aan het hart ligt.

1. Liefdevolle vriendelijkheid

Het eerste aspect van liefde is de liefdevolle vriendelijkheid. Deze liefdevolle vriendelijkheid is er wanneer we herkennen en erkennen wat zich aan ons en in ons voordoet. Het is ook mogelijk om te zeggen dat we met deze liefdevolle vriendelijkheid op een aardige manier kunnen omgaan met de wereld om ons heen. We zijn (redelijk) tevreden met wat zich in ons en aan ons voordoet (te-vrede-n). We kunnen redelijk goed met onszelf en onze omgeving omgaan. Op deze website is deze vorm van vriendelijkheid overal te vinden. De grond van een boeddhistisch pad is immers die vriendelijkheid. We kunnen ons lijden en gedoe immers alleen maar aanpakken als we eerst herkennen en erkennen dat het er is. Zie bijvoorbeeld de werkwijzen van vriendschap sluiten met onszelf in vier stappen, drie vormen van ethiek, en vriendelijkheid ontwikkelen. Deze laatste werkwijze is de werkwijze waarmee we vriendelijkheid voor onszelf en anderen kunnen ontwikkelen. Vriendelijkheid geldt ook bij de diverse vormen van omgaan met twijfels, verdriet, en dergelijke in groep 4, evenals de werkwijzen bij groep 6 rond de vijf wijsheden. Al deze werkwijzen gaan ervan uit dat we eerst vriendelijk zijn of worden voor onszelf om vandaar uit vriendelijk te zijn voor anderen. Zonder deze vriendelijkheid is er geen liefde. 

Deze vorm van vriendelijkheid is er natuurlijk niet altijd. Het zal wel eens meer en een andere keer wat minder zijn. Zo mogen we best een keer flink balen met wat zich aan ons voordoet. Als we vriendelijk zijn fixeren we dat balen echter niet. We herkennen en erkennen dat we balen. Als we het echt erkennen, gaat het balen in het algemeen redelijk snel weer over. Zie ook omgaan met emoties (1) en directe omgang met emoties (2). 

Voorbeeld
Als we dit willen oefenen: één minuut van liefdevolle vriendelijkheid per dag is genoeg in het begin. Als we dat doen kunnen we tijdens de andere 23 uur en 59 minuten onze favoriete emoties weer inzetten. Toch helpt die minuut, als we die inzetten, ons om te nuanceren en te verzachten. We krijgen daardoor een eerste besef waar vriendelijkheid over gaat. Vandaar ook wordt er vaak gesproken over meer dan één minuut bijvoorbeeld over drie keer drie minuten per dag. Als we dat doen en drie keer op een dag gedurende drie minuten ander gedrag vertonen, heeft dat binnen een paar weken een behoorlijke impact. We moeten alleen niet vergeten dat we ons dat voorgenomen hadden. We moeten ons dat op tijd herinneren. Het is namelijk heel gemakkelijk om een dergelijke intentie te vergeten. 

Een groot voordeel van vriendelijkheid naar anderen is dat anderen eerder vriendelijk zijn naar ons. Maar we moeten zelf beginnen. Wij zijn degenen die de deur voor iemand open moeten houden, als we willen dat op termijn de deur ook voor ons wordt open gehouden.

2. Mededogen 

Het tweede aspect van liefde is mededogen. Mededogen betekent niet dat we ons sorry voelen voor iemand anders of dat we die ander zielig vinden. Mededogen is een ander woord voor compassie of medelijden. Beide betekenen oorspronkelijk mede-lijden. Verwante woorden zijn: mededogen, medeleven, erbarmen, deernis. Mede-lijden staat voor dat we meeleven met iemand die lijdt. We kunnen dat omdat we de pijn, het lijden bij de ander herkennen en erkennen. Belangrijk daarbij is dat we beseffen dat we de ander niet zijn. Wij zijn niet degenen die lijden, wij zijn degenen die het lijden van de ander mee voelen. Deze ervaring leidt waarschijnlijk tot een handeling van helpen om de pijn en het lijden bij de ander te verzachten. Handelingen gebaseerd op mededogen zijn om die reden handelingen van gelijkwaardigheid. We helpen niet vanuit onze eigen veilige positie, vanuit een idee. We helpen omdat we mee voelen. De pijn en het lijden van de ander doet ons wat. Zonder dit mededogen is er geen liefde. 

Als we zonder mededogen naar situaties vol pijn en lijden zouden kijken, zouden we dergelijke mensen kunnen veroordelen. We zouden kunnen zeggen dat ‘ze er wat aan moeten doen’ of ‘dat hoef je je toch niet te laten gebeuren’ of dergelijke dingen. We stappen dan uit de gemeenschappelijke situatie en kritiseren hen vanuit die positie. Met mededogen staan we er veel dichterbij omdat we het herkennen en erkennen. Mededogen gaat daarmee net een stap verder dan  (liefdevolle) vriendelijkheid.

Deze website kent veel werkwijzen die over mededogen gaan. Denk bijvoorbeeld aan de drie vormen van ethiek. Denk ook aan de werkwijzen genoemd bij groep 5 en groep 6. De werkwijze van tonglen, openen voor het lijden van anderen in groep 5 is één van de krachtigste werkwijzen om mededogen vorm te geven. 

3. Vreugde

Twee mensen die elkaars gezelschap op prijs stellen, geven elkaar de volle aandacht. Ze zijn er voor elkaar. Ze zijn er in elk geval regelmatig voor elkaar. Dit betekent o.a. dat we luisteren naar wat de ander denkt, te vertellen heeft, doet en heeft gedaan. We waarderen en genieten daarbij van het geluk en welzijn van de ander. Dat doen we ook als het met de ander even minder gaat. We genieten zonder welk gevoel van jaloezie, wedijver, of wat dan ook. Het voelt daarom aangenaam, vreugdevol om in elkaars aanwezigheid te zijn. We kunnen nog een stap verder gaan. We kunnen de wens hebben dat het nog beter gaat met de ander, dat de ander nog meer voorspoed heeft op zowel het materiële als het spirituele pad, nog minder lijdt en diens talenten verder ontwikkelt. Het boeddhisme spreekt bij dit derde aspect van liefde over vreugde. Het is vreugdevol, aangenaam om bij elkaar in de buurt te zijn en elkaar te helpen verder te komen. Zonder deze vreugde is er geen liefde. 

Bovenstaande geldt natuurlijk niet alleen voor onze geliefde. Vreugde gaat veel meer mensen aan: onze kinderen, familieleden, collega’s, buren, … Het kan zelfs een belangrijk bestanddeel uitmaken van onze houding naar de wereld als geheel. 

In het algemeen wordt gezegd dat met name dit aspect van liefde, vreugde, interessant is in de omgang met onze familieleden. Als onze geliefde (of kinderen, neven, nichten, opa’s, oma’s, …) het beter doet dan wijzelf, waarderen we dat. Ons enthousiasme zal de anderen helpen en harmonie in de familie brengen. Waarderen van wat anderen doen, en dat in woord en gebaar tonen, is overal een krachtig middel, maar zeker in onze familie. Dat is waar vreugde over gaat. 

Voorbeeld
Geniet van het geluk van iemand anders. Probeer het. Denk er niet te veel over na. Wanneer je hoort van de nieuwe baan van iemand, het geluk van iemand, iemand die winst haalde in de loterij, geniet ervan. Zeg tegen jezelf: ‘dat is fantastisch voor die ander’, ‘wat plezierig voor die persoon’, ‘dat wens ik die persoon echt toe’, en probeer het ook echt te waarderen. 

4. Gelijkmoedigheid 

Het vierde aspect van liefde is gelijkmoedigheid. Gelijkmoedigheid gaat zowel over een innerlijke vrede en balans naar onszelf, als om vrede en balans naar anderen. Mensen met deze kwaliteiten zijn rustig, ter zake, en in balans in allerlei soorten situaties. Met deze kwaliteit staan we vrij tegenover wat zich aan ons en in ons voordoet. We accepteren het en we gaan er evenwichtig mee om. Dat geldt voor leuke dingen, dat geldt voor vervelende dingen. Als we in heftige emoties schieten in een bepaalde situatie, zijn we onze innerlijke vrede en balans meteen kwijt. Als we in evenwicht blijven, gelijkmoedig zijn, zijn we niet alleen vrij, dan zijn we ook in staat de anderen te helpen vrij te worden. Omdat wij in balans zijn, zijn zij immers ook vrij. Er ligt geen druk op hen.

Voorbeeld
Een beeld dat vaak gegeven wordt bij gelijkmoedigheid, is een feestmaaltijd dat gegeven wordt door een oudere wijze man. Wanneer een wijze oudere man een feestmaaltijd organiseert, nodigt deze iedereen uit, hoog of laag, goed of slecht, machtig of zwak, uitzonderlijk of gewoon, zonder in de uitnodiging enig onderscheid te maken. Wij zouden in onze omgang met anderen hetzelfde moeten doen, net als deze oudere wijze man. Dat is gelijkmoedigheid.
Visualiseer daarom een dergelijke feestmaaltijd door jou als oudere wijze man gegeven. Nodig er iedereen bij uit, zowel je ‘vijanden’, als je ‘vrienden’, als mensen waar je neutraal tegenover staat. Iedereen! Iedereen is even welkom.

Onze cirkel vergroten

Wanneer we deze vier aspecten van liefde in praktijk (proberen) te brengen, komen we steeds mee open te staan voor wat zich aan ons en in ons voordoet. Bovendien zullen we merken dat het steeds gemakkelijker wordt ze in te zetten. Wanneer we dit doen, helpen we ook de anderen om deze vier aspecten van liefde in de praktijk te brengen. We kunnen daarbij geleidelijk onze cirkel vergroten. Waar we kunnen beginnen met deze vier aspecten van liefde in praktijk te brengen naar onze geliefde of binnen onze familie, kunnen we die later inzetten in een grotere cirkel: collega’s, buren, stadgenoten, … Uiteindelijk kunnen we de cirkel uitbreiden tot iedereen die we tegenkomen. In het boeddhisme wordt deze vier aspecten van liefde de vier onmetelijkheden genoemd, de vier onmetelijke kwaliteiten. Onmetelijk betekent dat iedereen is inbegrepen. In dat perspectief kunnen deze aspecten van liefde overal beoefenen. Dat zal ons ten goede veranderen.